İlaçlar: Cinsiyet ilacın etkisini nasıl etkileyebilir

Cinsiyet ve yaş, vücudun bir ilacı ne kadar hızlı parçaladığını ve dolayısıyla ilacın ne kadar uzun ve ne kadar güçlü etki gösterdiğini etkileyebilir. Ancak çoğu ilaç için bu bir sorun değildir: Onaylanan dozajlar, tüm hasta gruplarının çoğunda yeterli etki sağlanacak şekilde seçilir. Fakat bazı ilaçlarda cinsiyetler arasında etki ve yan etkiler bakımından farklılıklar vardır. 

Eskiden, ilaç geliştirilirken kadın ve erkek arasındaki bu farklılıklar dikkate alınmıyordu: ilaçlar çoğunlukla genç erkekler üzerinde test ediliyordu. Bu, doğurganlık çağındaki kadınları ve doğmamış çocukları korumayı amaçlıyordu. Bir ilacın kadınlarda erkeklerden farklı şekilde etki ettiği gerçeği, genellikle kadınların yan etkilerden giderek daha fazla şikayet etmesinden sonra keşfedildi.

Bir ilacın erkekler ve kadınlar için eşit derecede güvenli ve etkili olmasını sağlamak amacıyla artık klinik çalışmaların cinsiyet kompozisyonuna ilişkin kesin yasal düzenlemeler bulunuyor. Eczacılık derneklerine göre, Almanya'da faz II ve III'teki çalışmalara katılan kadınların oranı yüzde 30 ila 80'dir. Bununla birlikte, geniş uluslararası çalışmalardan elde edilen veri analizleri, kadınların kardiyovasküler ilaçlarla ilgili birçok önemli çalışmada hâlâ yeterince temsil edilmediğini gösteriyor. Ayrıca uzun zaman önce onaylanan birçok ilaç cinsiyete özgü etkiler açısından test edilmemiştir. Bunun etkileri henüz bilimsel olarak yeterince araştırılmamıştır. Kadınlar bu nedenle muhtemelen çok yüksek veya çok düşük bir doz alabilirler. Her iki cinsiyetten de yeterli sayıda katılımcının yer almadığı çalışmalarda cinsiyete özgü yan etkiler tespit edilemeyebilir.

Erkeklerin ve kadınların vücutları önce boy ve kilonun yanı sıra yağ, kas ve kemik kütlesi oranları açısından da farklılık gösterir. Bu, ilaçların vücuttaki dağılımını etkiler: kadınlar ortalama olarak daha küçük ve daha hafiftir. Eğer kadınlar ve erkekler aynı miktarda ilaç alırsa, kadınlar genellikle vücut ağırlıklarına göre fazla yüksek doz alırlar. Bazı durumlarda yüksek doz daha ciddi yan etkilere neden olabilir. Kadınlardaki daha yüksek yağ ve daha düşük kas yüzdesi, yağda çözünen ilaçların yağ dokusunda depolandığı ve dolayısıyla kadınlarda erkeklere göre daha uzun süre vücutta kaldığı anlamına gelir.

Ayrıca cinsiyete özgü diğer özellikler de ilaçların vücutta nasıl dağıldığını, dönüştürüldüğünü ve atıldığını etkiler. Örneğin: 

• Farklı hormon ve enzim aktiviteleri: Örneğin kadınların midesindeki yüksek pH değeri, seks hormonlarıyla birlikte ilaçların midedeki çözünürlüğünü etkileyebilir.
• Mide, bağırsak ve karaciğerdeki metabolizma farklılıkları: Kadınlarda tabletin mideden bağırsaklara geçmesi ve aktif bileşenlerin karaciğerde parçalanması daha uzun sürer. Örneğin tansiyonu düşürmek için kullanılan beta blokerler kadınlara genellikle daha düşük dozlarda reçete edilir. 
• Böbrek yoluyla atılım farklılıkları: İlaçlar erkeklerde kadınlara göre böbrekler yoluyla daha hızlı atılır.

Araştırmalar, erkeklerde ve kadınlarda ilacın konsantrasyonunun ve tutulma süresinin farklı olduğunu gösterse bile, bunun mutlaka etki üzerinde bir sonucu olması gerekmez. Aynı cinsiyette bile kişiden kişiye büyük farklılıklar vardır ve bu da vücudun ilaçları farklı şekilde işlemesine yol açar. İlaçlar geliştirilirken mümkün olduğu kadar çok hasta grubuna uygun dozun bulunmasına özen gösterilir. Bu nedenle kadın ve erkeklere yönelik ilaçların büyük çoğunluğu için farklı uygulama alanları veya dozaj önerileri bulunmamaktadır.

Bununla birlikte, birkaç ilacın etkisinde cinsiyete bağlı farklılıklar olduğu gösterilmiştir; bu da kadınların ve erkeklerin bu ilaçları farklı dozlarda alması gerektiği anlamına gelir. Bunlar aşağıdakileri içerir:

Ağrı kesiciler

• Morfin gibi bazı opiatların kadınlarda daha güçlü bir etkisi vardır ve yan etki riski daha yüksektir.
• İbuprofen muhtemelen erkeklerde daha etkilidir.

Beta blokerler

• Antihipertansif bir ilaç olan metoprolol kadınlarda daha güçlü bir etkiye ve daha yüksek yan etki riskine sahiptir.

Depresyon ilaçları

• Antidepresanlar fluvoksamin ve sertralin kadınlarda daha etkilidir.

Antikoagülanlar 

• Klopidogrel veya heparin alan kadınların kanama riski daha yüksektir.
• Pıhtılaşmayı engellemek için kullanılan asetilsalisilik asit (ASA) alınırsa, ASA'nın hormonal kontraseptif kullanmayan menopoz öncesi kadınlarda koroner kalp hastalığını (KKH) önlemede daha zayıf bir etkisi vardır.

Diğer ilaçlar

• Osteoporoza yönelik Romosozumab'ın erkeklerde ciddi yan etkilere neden olma olasılığı daha yüksektir ve bu nedenle yalnızca kadınlar için (menopozdan sonra) onaylanmıştır.
• Uyku bozuklukları için kullanılan Zolpidem kadınlar tarafından erkeklere göre çok daha yavaş parçalanır, dolayısıyla etkisi daha uzun sürer.

İlaçların cinsiyete özgü özellikleri biliniyorsa doktorlar dozu buna göre ayarlar. Bazen prospektüste kadın ve erkeklerin ilacı alırken nelere dikkat etmesi gerektiğine dair bilgiler de yer alır. Yan etkilerden özellikle rahatsız olan hastalar her zaman doktorlarıyla iletişime geçmelidir. Doz böyle bir durumda doktor tavsiyesine göre ayarlanabilir.

Kadınların doğurganlığı ve doğmamış çocukların gelişimi üzerindeki olası olumsuz sonuçlardan kaçınmak için, çocuk doğurma çağındaki kadınlar daha önce klinik çalışmalara dahil edilmemişlerdir. Bu, bugün ilaç geliştirmenin ilk fazlarında hala geçerlidir: Yeni bir aktif bileşenin vücuttaki davranışını test eden sağlıklı denekler söz konusu olduğunda, genellikle yalnızca erkekler işe alınır. Bunun nedeninin genellikle erkeklerin aynı ölçüde hormonal dalgalanmalara maruz kalmamaları veya hormonal kontraseptif kullanmamaları olduğu ve bunun da ilacın etkinliğini etkileyebileceği belirtilir. Bu nedenle, faz I çalışmalarındaki kadınların oranı yüzde 10 ila 40'tır. Bu oran daha sonraki fazlarda daha yüksektir.

2022 yılında bir AB yönetmeliği yürürlüğe girmiştir. Bu, bir klinik çalışmadaki tüm katılımcıların, üzerinde çalışılan ilacı kullanacak popülasyon gruplarını temsil etmesi gerektiğini şart koşar. Örneğin, eğer erkeklerin yüzde 70'i aktif maddenin tedavi edilmesi amaçlanan hastalıktan muzdaripse, çalışmaya katılanların yüzde 70'inin de erkek olması gerekir. Yani diğer cinsiyet kotalarında olduğu gibi 50:50 dağılımı geçerli değildir. Aksine oran, hastalıkların gerçek cinsiyet dağılımına dayanmalıdır.