Aşılar: Bulaşıcı hastalıklara karşı iyi korunma

Aşılar bulaşıcı hastalıklara (enfeksiyon hastalıkları) karşı koruma sağlar ve bu nedenle koruyucu aşılar olarak da adlandırılır. Aşıların yardımıyla birçok bulaşıcı hastalıktan kaçınılabilir ve bunların yayılmaları kontrol altına alınabilir ve hatta önlenebilir. 

Aşılar bulaşıcı hastalıklara karşı korur

Bulaşıcı hastalıklara genellikle bakteri veya virüsler neden olur. Ancak mantarların veya protozoaların sorumlu olduğu bulaşıcı hastalıklar da vardır. Spektrum, hafif soğuk algınlığından beyin zarı iltihabına (menenjit), tetanos veya çocuk felci (polio) gibi ciddi hastalıklara kadar uzanır. Patojenler, örneğin diğer insanlarla doğrudan temas, hayvanlarla ilgilenme ya da hava yoluyla veya kapı kolları gibi ortak nesneler aracılığıyla bulaşır. 

Pek çok bulaşıcı hastalık, iyi hijyen önlemleriyle önlenebilir. Ek olarak, sağlıklı bir bağışıklık sistemi de çeşitli patojenlere karşı koruma sağlar. Bununla birlikte, örneğin tetanos gibi bazı patojenler, sağlıklı bir bağışıklık sisteminde de ciddi hastalıklara yol açabilir. Aşılar, özellikle şiddetli ve hatta ölümcül seyretme riski yüksek olan hastalıklar için önemlidir.

Aşılar bulaşıcı hastalıkların yayılmasını sınırlar

Ek olarak, aşılar genel olarak sadece aşılanan kişileri korumaz. Ayrıca ilgili bulaşıcı hastalığın yayılmasını, yani enfeksiyonun kişiden kişiye aktarılmasını sınırlamaya ve hatta durdurmaya yardımcı olabilirler.

Almanya gibi aşılama oranlarının yüksek olduğu ülkelerde çocuk felci, difteri ve tetanos gibi ciddi bulaşıcı hastalıklar büyük ölçüde azalmıştır. Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre çiçek hastalığı, küresel aşılama kampanyası sayesinde 1979'dan beri ortadan kaldırılmıştır. Çocuk felcinin dünya çapında ortadan kaldırılması şu anda takip edilmektedir. Almanya'da kızamık, aşı yoluyla tamamen yok edilmeye çalışılmaktadır.

Bakteri veya virüs gibi patojenlerle enfekte olunduğunda, vücut patojenlerle savaşmaya çalışır. Bağışıklık sistemi aktive edilir ve diğer şeylerin yanı sıra kendilerini patojenlere bağlayan antikorlar oluşturur. Bu, vücudun kendi savunma hücrelerinin patojenleri tanımasını, ortadan kaldırmasını ve genellikle onlarla başarılı bir şekilde savaşmasını sağlar.

Bağışıklık sistemi patojenle yeniden temas ettikten sonra, patojeni "hatırladığı" için çok daha hızlı tepki verebilir: Uygun antikorları daha hızlı üretir ve böylece patojenle daha hızlı ve etkili bir şekilde savaşabilir. Bu nedenle kabakulak, kızamıkçık veya su çiçeği gibi bazı bulaşıcı hastalıklar genellikle insan yaşamında sadece bir kez ortaya çıkar. Bundan sonra hastalığa karşı bağışıklık kazanılır.

Aşı, ilk enfeksiyona benzer şekilde etki eder: Bağışıklık sistemi patojeni tanır. Bu, yeniden temas durumunda hızlı ve hedefe yönelik tepki verebilmesini ve patojenle savaşabilmesini sağlar. Bununla birlikte, bir enfeksiyondan farklı olarak, aşı hastalığa neden olmaz. Aksine, hastalığın ortaya çıkmasını veya en azından ağır seyretmesini engeller.

Aşı türleri

Farklı aşı türleri vardır. Bunlar bileşenler açısından farklılık gösterir. Ancak, etkileri bakımından çok benzerler.

• Canlı aşı: Canlı, büyük ölçüde zayıflatılmış patojenler içeren bir aşıdır. Örnekler: kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşıları.
• Ölü aşı: Öldürülmüş patojenleri veya patojen bileşenlerini içeren aşıdır. Örnekler: difteri, hepatit B ve tetanos aşıları.
• Gen bazlı aşı: Patojen bileşenlerinin genetik şema bilgisini içeren bir aşıdır. Bunlar mRNA ve vektör aşılarını içerir. Örnekler: COVID-19 aşılarının çoğu.

Temel bağışıklama

Temel immünizasyon, etkili aşı koruması oluşturmak için gerekli olan aşıları ifade eder. Temel immünizasyon için genellikle iki veya üç aşı dozu gerekir. Tek doz aşı nadiren yeterlidir. Bazı aşılarda koruma, temel immünizasyondan sonra ömür boyu devam eder, bazılarının ise belirli aralıklarla yenilenmesi gerekir (hatırlatma aşısı).

Özel durum pasif immünizasyon

Aşılama yoluyla aktif immünizasyona ek olarak, bir de pasif immünizasyon vardır. Vücut, belirli patojenlere karşı antikor oluşturmak için uyarılmaz. Bunun yerine, uygun antikorlar doğrudan uygulanır. Bu antikorlar biyoteknoloji yoluyla üretilebilir veya hastalığa zaten bağışık olan ve plazma veya kan bağışının bir parçası olarak antikor bağışlamış kişilerden gelebilir.

Pasif immünizasyon, patojenlere karşı hızlı bir şekilde koruma sağlayabilir ve bir hastalığın yayılmasını önleyebilir. Bunlar örneğin bir kişiye kuduz virüsü veya tetanos bakterisi gibi tehlikeli bir patojenin bulaşmış olma ihtimali olduğunda ve hastalığa karşı yeterli aşı koruması olmadığında kullanılırlar. Antikorlar, belirli COVID-19 vakalarında hastalığı veya şiddetli bir seyri önlemek için kullanılır.

Günümüzde aşıların önleyebileceği çok sayıda bulaşıcı hastalık vardır.

Almanya'da, aşılarla ilgili en son bilimsel bulguları sürekli olarak değerlendiren ve buna dayanarak Almanya için aşı önerilerinde bulunan Sistematik Aşı Kurulu (STIKO) adında bağımsız bir uzmanlar komitesi bulunmaktadır.

Bazı aşıların yalnızca belirli yaş veya insan gruplarına önerildiğine dikkat edilmelidir, çünkü bu kişiler aşılardan özellikle fayda görebilir - örneğin ciddi bir hastalık seyri riskini artıran kronik bir hastalığa sahip oldukları için.

STIKO şu anda aşağıdaki hastalıklara karşı standart aşıları önermektedir: 

• Difteri
• Tetanos
• Boğmaca (pertussis)
• Çocuk felci (poliomyelit)
• Hepatit B
• Kızamık
• Kabakulak
• Kızamıkçık
• Suçiçeği
• Zona (herpes zoster)
• Grip (influenza)
• Haemophilus influenzae tip B enfeksiyonları
• Human papilloma virüs (HPV) enfeksiyonu
• Pnömokok enfeksiyonları
• Meningokokkal enfeksiyonlar
• Rotavirüs enfeksiyonları

Standart aşıların çoğu çocukluk döneminde yapılmalıdır. Ömür boyu koruma sağlanması için bazılarının ergenlik döneminde 2–3 kez yenilenmesi gerekir. Bunlar tetanos, difteri, boğmaca ve çocuk felci aşılarıdır.

Aşılar konusunda ayrıntılı bilgiyi ve bir aşı takvimini Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung'un (BZgA) (Federal Sağlık Bilgi Merkezi) web sitesi impfen-info.de'de bulabilirsiniz.

Kızamık aşısı ve aşı zorunluluğu

Kızamık, öncelikle havadaki damlacıklarla yayılan oldukça bulaşıcı bir hastalıktır. Komplikasyonlar ve ikincil hastalıklar görülmesi oldukça yaygındır. Aşı, kızamığa ve hastalığın yayılmasına karşı koruma sağlar.

Neredeyse tüm aşılar sadece tavsiye edilmektedir: Bu nedenle, kendinizin ya da çocuğunuzun aşı olup korunması sizin isteğinize bağlıdır.

Kızamık aşısı ise özel bir durumdur: Kızamıktan Korunma Yasası Mart 2020'den beri yürürlüktedir. 1970'den sonra doğan, tıbbi tesislerde veya bir toplum kuruluşunda bakım gören veya çalışan herkesin kızamığa karşı aşılanmasını şart koşar.

Alternatif olarak, kızamığa karşı yeterli bağışıklığa sahip olduğunuza dair bir tıbbi sertifika gösterebilirsiniz. Bu, halihazırda kızamık geçirmiş olanlar için bir seçenektir. Geçirilen bir kızamık enfeksiyonu ömür boyu bağışıklık sağlar.

Kızamıktan Korunma Yasası'nın amacı, örneğin bebekler veya bağışıklık yetersizliği olan kişiler gibi (henüz) aşılanmamış kişileri kızamıktan korumaktır. Uzun vadede kızamığın çiçek hastalığında olduğu gibi yüksek aşılama oranıyla tamamen ortadan kaldırılması amaçlanmaktadır.

Kızamık ve Kızamıktan Korunma Yasası hakkında ayrıntılı bilgiyi Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung'un (BZgA) (Federal Sağlık Bilgi Merkezi) sunduğu masernschutz.de web sitesinde bulabilirsiniz.

Standart aşılara ek olarak, belirli koşullar altında tavsiye edilen başka aşılar (endikasyon aşıları) vardır:

• İşle ilgili risk artışı: Örneğin sağlık personeli için Hepatit A aşısı
• Artan kişisel risk: Örneğin bağışıklık yetersizliği gibi önceden belirli hastalıkları olan kişiler için pnömokok ve meningokok aşıları
• Riskli bölgelere seyahat: Örneğin kolera, sarı humma ve kuduz aşıları
• Riskli bölgelerde ikamet etmek: Almanya'da bu özellikle kene kaynaklı ensefalite (TBE) karşı aşılama için geçerlidir
• Salgınlar ve pandemiler gibi özellikle tehlikeli durumlar: Örneğin COVID-19'a karşı aşılama

Aile hekimleri ve seyahat hekimleri, seyahat aşıları hakkında bilgi verebilir. Sistematik Aşı Kurulu (STIKO) ve Dışişleri Bakanlığı da yurt dışı seyahatler için aşı seçenekleri hakkında bilgi sağlar.

TBE aşısı ve mevcut risk alanları hakkında bilgiler, Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung'un (BZgA) (Federal Sağlık Bilgi Merkezi) bir hizmeti olan impfen-info.de web sitesinde bulunabilir.

Bazı bulaşıcı hastalıklar hamilelerde daha şiddetli seyreder veya anne karnındaki bebeğe zarar verebilir. Kendinizi ve çocuğunuzu korumak için, tercihen hamile kalmadan önce önerilen tüm aşıları yaptırmanız önemlidir. Bu özellikle su çiçeği, kızamık ve kızamıkçık gibi canlı aşılar için geçerlidir. Çünkü bunlar hamilelikte uygulanmamalıdır.

Grip (influenza) ve boğmaca (pertussis) aşıları ise hamilelikte özellikle tavsiye edilmektedir. Bunlar çocuk için herhangi bir tehlike oluşturmayan inaktif aşılardır. Hamileliğin ikinci üç aylık döneminden itibaren anneye yapılan bir aşı ile, doğmamış çocuğa da koruma sağlanabilir: Doğumdan sonraki ilk aylarda yeni doğan kendisi aşılanana kadar grip ve boğmacaya karşı da korunur.

Aşıların çok güvenli olduğu kabul edilir. Bunun birkaç nedeni vardır: Almanya'da piyasaya çıkan her aşının karmaşık bir onay sürecinden geçmesi gerekir. Bir aşının kalitesi, etkinliği ve güvenliği ile ilgili veriler yetkili makamlar tarafından kontrol edilir. Bundan Almanya'da Paul-Ehrlich-Institut (PEI), Avrupa düzeyinde ise Avrupa İlaç Ajansı (EMA) sorumludur.

Onaydan sonra, Paul-Ehrlich-Institut aşının her bir üretim biriminin (partisinin) kalitesini pazara sunulmadan önce kontrol eder ve her bir partiyi Almanya'da pazarlanmak üzere onaylar. Ayrıca, yasal olarak düzenlenmiş bir raporlama sistemi, PEI'deki şüpheli yan etki vakalarının toplanabilmesini ve değerlendirilebilmesini sağlar. Bu, önceden bilinmeyen olası risklerin ve yan etkilerin erken bir aşamada tespit edilmesine olanak tanır.

Aşılardaki aktif güçlendiriciler ne kadar tolere edilebilir?

Örneğin, bazı inaktif aşılar, bağışıklık sistemini yeterince aktive etmek ve etkili koruma oluşturmak için aktif güçlendirici (adjuvan) olarak alüminyum bileşenleri içerir.

Adjuvanlar diğer şeylerin yanı sıra tetanos, difteri veya boğmacaya karşı aşılarda kullanılır. Bunlar gereklidir, çünkü bu tür aşılar yalnızca öldürülmüş patojenleri veya bunların tek başına bağışıklık sistemini yeterince uyarmayan kısımlarını içerir.

Almanya ve Avrupa'da onaylanan aşıların alüminyum bileşik içeriği, Avrupa Farmakopesi tarafından belirlenen sınırın altındadır. Aşı yoluyla ilave alüminyum bileşikleri alımı, havadan, içme suyundan ve yiyeceklerden günlük alımla karşılaştırıldığında minimum düzeydedir.

Aktif güçlendiriciler de dahil olmak üzere aşıların tolere edilebilirliği de onay sürecinde çok dikkatli bir şekilde kontrol edilir. Aşıların güvenliği, onay alındıktan sonra bile sürekli olarak izlenir.

Aşı reaksiyonu nedir?

Vücudun bir aşıya verdiği hafif reaksiyona aşı reaksiyonu denir. Bu, genellikle bir günde veya daha kısa sürede azalan doğal, zararsız bir reaksiyondur. Aşılamadan sonraki tipik şikayetler, enjeksiyon yerinde kızarıklık, şişme ve ağrıdır.

Aşılardan sonraki genel reaksiyon örnekleri ateş, baş ağrısı ve vücut ağrılarının yanı sıra mide bulantısı ve ishaldir. Kızamık, kabakulak veya kızamıkçığa karşı canlı aşılar kullanıldığından, aşılama sonrası bazen ilgili hastalığa benzer hafif semptomlar ortaya çıkabilir. Ancak bunlar gerçek hastalıkla kıyaslanamaz ve bulaşıcı da değildir.

Ciddi yan etkiler ortaya çıkabilir mi?

Aşılar, son yıllarda giderek daha fazla tolere edilebilir hale geldi. Bu nedenle ciddi yan etkiler çok nadir görülüyor. Bunlar, örneğin şiddetli alerjik reaksiyonları, çocukluk çağı aşıları sırasında ateşli kasılmaları veya rota virüsü aşılarından sonra bağırsak invajinasyonlarını içerir.

Şüpheli yan etki vakalarının bildirilmesine ilişkin bilgiler Paul-Ehrlich-Institut'un (PEI) web sitesinde bulunabilir. 

Tavuk proteini alerjisi durumunda nelere dikkat edilmelidir?

Bazı aşılar, tavuk yumurtasından yapıldıkları için eser miktarda tavuk proteini içerir. Böyle bir alerji varsa, uygun önlemleri alabilmesi için her zaman doktora bilgi verilmelidir. Ancak tavuk proteini alerjisi olan çoğu kişi bu tür aşılarla sorunsuz bir şekilde aşılanabilmektedir.

Genel olarak aşılama veya belirli aşılar hakkında soruları olan herkes doğrudan bir doktora başvurabilir. İnternette kapsamlı bilgi içeren güvenilir kaynaklar da vardır. Aşağıdakiler bunlar arasında sayılabilir:

Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA) (Federal Sağlık Bilgi Merkezi): impfen-info.de

Federal Sağlık Bakanlığı: Aşılar

Paul-Ehrlich-Institut: Aşılar

Robert Koch-Institut: Aşılar A – Z

 Yurt dışı gezileri için:

Dışişleri Bakanlığı: Seyahat sağlık hizmetleri